I savura dad uman (La Quotidiana, Il plaid per la dumengia, 29 da schner 2010)

La scena as repetischa bod mincha di ed es dimena cuntschainta: Ün contemporan surria, adonta cha la situaziun es difficila e dischagreabla, dà ün tuoss e disch: „mo bain, i savura dad uman“. Cur cha quists pleds proverbials (congualabel cul tudais-ch „es menschelt“) vegnan discurrüts, as pensa vi da la normalità. Schi, uschè as cuntegna vairamaing tanter umans. Talas manieras sun üsitadas ingio cha umans vivan e s’inscuntran l’ün a l’oter. Ingün nu sa müdar las pratchas squasi eternas dal viver insembel. Nossa natüra es e resta immutabla. I’s dà da las spadlas.

L’invilgia p.ex. accumpagna l’umanità daspö ils temps da Cain ed Abel. Il sguard nosch e grit vers il conuman ed il puogn fat illa gialoffa cun ün crap zoppà existan da vegl innan e sun tant inavant in ün tschert sen „normals“ e „natürals“, almain però „reals“.

Nus cugnuoschain quists fenomens trids uschè bain cha nos commentar tuna pel solit be: „i savura dad uman“. Nus tils supportain cun üna tscherta rasegnaziun e suspürand. E nus fain pasch cul mal, cul nor-mal.

Che chi’d es massa cuntschaint, perda ligermaing seis privel. Ma forsa cha quai chi savura dad uman es alch chi spüzza insè ! Eventualmaing spüzza quai, chi guarda oura sco alch chi tocca pro l’uman, da crudel e barbar.

„I savura dad uman“ stuvess lura tunar bleranzi „i spüzza dad alch chi nu va insembel cull’umanità“. In quist cas fessa dabsögn da protestar cunter l’uschedit „natüral ed uman“ in nom da la natüralità ed umanità.

Il Grischun es ün chantun chi cugnuoscha simpatisants indombrabels d’üna natüra oriunda ed originara. Tuots amis ed aderents da nossas cuntradas impreschiunantas s’ingaschan pella natüra imnatschada chi dess restar sana ed intacta.

Immez quista natüra as rechatta però l’uman. Sia natüralità es listessamaing in privel e minchatant perfin desdrütta. Tant inavant esa eir üna „protecziun da natüra“ da pisserar per l’orma e pel cour dal uman. Scha quists organs dvaintan darcheu natürals, profitescha eir l’ambiaint, l’uscheditta natüra.  Daplü amo: uschè guadagness’la inavo sia vaira natüralità cun ün uman natüral tanteraint.   

Ün uman chi ha chattà darcheu ad ün esser uman sarà üna benedicziun per seis conumans e per tuottas concreatüras.

La frasa „i savura dad uman“ as transfurma lura – davent d’ün suspür rasegnà vers ün clam da giüvel: „üna nouva savur va tras l’ajer !“ Ingüna savur da müf chi tira adimmaint cha noschdà e malvuglientscha regnan in nos muond – bleranzi üna savur chi dà perdütta d’ün uman chi merita seis nom ed as cuntegna propcha in ün möd uman.

Scha üna tala müdada capita, dvainta prümavaira – eir immez l’inviern.

David Last, ravarenda refuormà a Puntraschigna